
Asah Kemampuan Basa Jawa: Contoh Soal Ujian Semester 1 Kelas 5
Bahasa Jawa, sebagai warisan budaya tak benda yang kaya, memegang peranan penting dalam pembentukan identitas dan pelestarian kearifan lokal, terutama bagi generasi muda. Di bangku sekolah dasar, khususnya kelas 5, pembelajaran Bahasa Jawa semester 1 bertujuan untuk membekali siswa dengan pemahaman dasar mengenai kosakata, tata bahasa, sastra lisan, serta budaya Jawa yang relevan. Ujian semester 1 menjadi tolok ukur sejauh mana pemahaman dan keterampilan siswa telah berkembang.
Artikel ini akan menyajikan contoh-contoh soal ujian Bahasa Jawa semester 1 untuk kelas 5, lengkap dengan penjelasan dan kisi-kisi materi yang mungkin diujikan. Tujuannya adalah memberikan gambaran yang komprehensif bagi siswa, orang tua, maupun guru dalam mempersiapkan diri menghadapi penilaian akhir semester. Dengan berlatih soal-contoh ini, diharapkan siswa dapat lebih percaya diri dan menguasai materi pembelajaran Bahasa Jawa.
Kisi-Kisi Materi Ujian Bahasa Jawa Semester 1 Kelas 5

Sebelum melangkah ke contoh soal, penting untuk memahami cakupan materi yang biasanya diujikan pada semester 1 kelas 5. Materi ini umumnya meliputi:
-
Wacana Narasi (Cerita Pendek/Dongeng):
- Menentukan tokoh utama dan tokoh pendukung.
- Mengidentifikasi latar (tempat, waktu, suasana).
- Menemukan amanat atau pesan moral dari cerita.
- Menjawab pertanyaan berdasarkan isi cerita.
- Memahami unsur intrinsik cerita (tema, alur, penokohan, latar, amanat).
-
Kawruh Basa (Tata Bahasa dan Kosakata):
- Tembung (Kata): Mengenali jenis-jenis kata (kata benda, kata kerja, kata sifat, kata ganti, kata penghubung).
- Ukara (Kalimat): Membentuk kalimat sederhana, mengidentifikasi subjek, predikat, objek, dan keterangan.
- Unggah-ungguh Basa: Memahami dan menggunakan unggah-ungguh basa yang tepat dalam percakapan (ngoko lugu, ngoko alus, krama lugu, krama alus).
- Tembung Saroja (Peribahasa/Ungkapan): Memahami makna tembung saroja.
- Tembung Entar (Idiom): Memahami makna tembung entar.
- Tembung Rangkep (Kata Ulang): Memahami makna kata ulang.
- Aksara Jawa (Menulis dan Membaca): Mengenali beberapa aksara Jawa dasar dan cara menulisnya (terutama pasangan dan sandhangan).
-
Pawarta (Berita Singkat):
- Memahami informasi pokok dalam pawarta (apa, siapa, kapan, di mana, mengapa, bagaimana).
- Menemukan inti sari dari berita.
-
Sastra Lisan (Puisi/Parikan):
- Membaca dan memahami makna parikan (pantun Jawa).
- Membuat parikan sederhana.
-
Budaya Jawa (Informasi Umum):
- Mengenal beberapa kesenian daerah Jawa (misalnya wayang, gamelan).
- Mengenal nama-nama hari, bulan dalam kalender Jawa (jika diajarkan).
- Adab dan sopan santun dalam masyarakat Jawa.
Contoh Soal Ujian Bahasa Jawa Semester 1 Kelas 5
Berikut adalah contoh soal yang mencakup berbagai materi di atas. Soal-soal ini dirancang untuk menguji pemahaman siswa dari berbagai aspek.
Bagian I: Wacana Narasi (Wacanen crita ing ngisor iki kanthi titi!)
Critane Kancil karo Kancil
Ing sawijining alas kang jembar, ana kancil kang pinter lan culika. Kancil iki asring nggodha kewan-kewan liyane. Sawijining dina, Kancil lagi mlaku-mlaku ing pinggir kali. Udan wis telat, saengga kali asat lan banyune rada surut. Kancil katon bingung amarga luwe.
"Wah, aku kudu golek panganan. Tapi ing ngendi ya?" Kancil celathu dhiri.
Ora let suwe, Kancil weruh ana kewan akeh kang lagi ngumpul ing pinggir kali. Kewan-kewan iku kaya-kaya lagi padha ngomongake soko. Kancil banjur nyedhak.
"Sugeng enjing, sederek-sederek kabeh," sapa Kancil ramah.
"Sugeng enjing, Kancil. Kowe teka ing ngendi?" wangsulane kewan-kewan mau.
"Aku lagi golek panganan, lha kok weruh sampeyan kabeh ngumpul. Ono opo iki?" takon Kancil.
"Iki lho, Kancil. Pak Tani lagi wae mateni kewan wedhus, terus daginge dijupuk soko," ngendikane salah sijining Sapi.
Kancil krungu iku mau langsung ngiler. "Wah, rejeki aku dina iki. Pira daginge, Pak Tani?"
"Iki isih akeh, Kancil. Nanging, Pak Tani durung sempat nggawa mulih kabeh. Daginge isih kene," Pak Tani ngendika marang Kancil.
Kancil banjur mikir, kepiye carane njupuk daging wedhus mau. Kancil banjur njaluk tulung marang Pak Tani supaya mbantu ngedukake daging wedhus saka pinggir kali menyang pinggir alas. Kancil ngaku yen awake lemes lan ora kuwat. Pak Tani mesakake lan gelem mbantu. Kanthi cara iku, Kancil kasil nggawa mulih daging wedhus kang akeh.
Pitakon-pitakon:
-
Sapa paraga utama ing crita kasebut?
a. Pak Tani
b. Kancil
c. Sapi
d. Kewan-kewan liyane -
Ing ngendi latar panggonan crita kasebut dumadi?
a. Ing alas
b. Ing sawah
c. Ing pinggir kali
d. Ing omahe Kancil -
Kapan wektu dumadine crita kasebut?
a. Esuk dina
b. Siang dina
c. Sore dina
d. Wengi -
Apa sing ditindakake Kancil nalika weruh daging wedhus?
a. Nyuwun marang Pak Tani
b. Nggawa mulih kanthi nggendhong
c. Mangan langsung ing kono
d. Malah ngajak kewan liyane -
Sifat utama Kancil ing crita iki yaiku…
a. Wani lan jujur
b. Pinter lan culika
c. Sabar lan tabah
d. Lemahe lan manut -
Apa amanat kang bisa dijupuk saka crita iki?
a. Kudu sregep golek panganan
b. Becik-becik yen ketemu kewan ing alas
c. Kanthi pinter lan akal, awake dhewe bisa oleh apa kang dikarepake, nanging aja nganti nyakiti liyane.
d. Pak Tani iku apikan banget. -
Kewan apa wae kang kasebut ing crita kasebut?
a. Kancil, Monyet, Gajah
b. Kancil, Sapi, Wedhus
c. Kancil, Tikus, Ula
d. Kancil, Burung, Kucing -
Ukara "Kancil katon bingung amarga luwe" yen diowahi nganggo basa Jawa krama alus dadi…
a. Kancil katingal bingung amargi luwe.
b. Kula katingal bingung amargi luwe.
c. Panjenengan katingal bingung amargi luwe.
d. Kancil katon bingung amargi nela. -
Sapa sing nyeluk "Pak Tani"?
a. Kancil
b. Sapi
c. Kewan-kewan liyane
d. Bisa kabeh -
Yen Kancil nyeluk Pak Tani nganggo basa krama, apa kang diucapake?
a. "Pak Tani, tulung!"
b. "Bapak Tani, ngapunten!"
c. "Pak, tulung aku!"
d. "Pak Tani, kula badhe nyuwun tulung."
Bagian II: Kawruh Basa (Pilihen jawaban kang paling bener!)
-
Ing ngisor iki kang kalebu tembung aran (kata benda) yaiku…
a. Mangan
b. Apik
c. Buku
d. Mlayu -
Ukara "Adik lagi dolanan bal ing plataran" yen diowahi nganggo unggah-ungguh basa krama lugu dadi…
a. Adik nembe dolanan bal ing plataran.
b. Panjenengan nembe dolanan bal ing plataran.
c. Rika nembe dolanan bal ing plataran.
d. Adik lagi nandang bal ing plataran. -
"Becik ketitik ala ketara" iku kalebu tembung…
a. Tembung Entar
b. Tembung Saroja
c. Tembung Rangkep
d. Parikan -
Makna saka "dhuwur kulite, dhuwur ajine" yaiku…
a. Wong kang rupane apik, nanging atine ala.
b. Wong kang duwe bandha akeh, nanging ora gelem menehi.
c. Wong kang katon sugih, nanging sejatine ora duwe apa-apa.
d. Wong kang duwe rupa apik lan atine uga apik. -
"Kringet adem" kalebu tembung…
a. Tembung Saroja
b. Tembung Entar
c. Tembung Rangkep
d. Parikan -
Makna tembung "mblenger" yaiku…
a. Seneng banget
b. Bosen banget
c. Ngelak banget
d. Luwe banget -
Ukara "Ibu masak ing pawon" yen diowahi nganggo unggah-ungguh basa ngoko alus dadi…
a. Ibuku masak ing pawon.
b. Bapak masak ing pawon.
c. Ibu nedha ing pawon.
d. Ibu masak ing pawon. -
Tembung "abrit-abrit" kalebu tembung…
a. Tembung Saroja
b. Tembung Entar
c. Tembung Rangkep
d. Parikan -
Tembung rangkep kang duweni teges padha kaya "watu-watu" yaiku…
a. omah-omah
b. kabeh-kabeh
c. godhong-godhong
d. pari-pari -
Nomer kang nuduhake subjek ing ukara "Bapak lagi maca koran ing teras" yaiku nomer…
a. (1) Bapak
b. (2) lagi maca
c. (3) koran
d. (4) ing teras
Bagian III: Pawarta lan Sastra Lisan (Pilihen jawaban kang paling bener!)
Wacanen pawarta ringkes ing ngisor iki!
Banjir ing Desa Sidoagung
Kemarin sore, Desa Sidoagung dilanda banjir bandang. Curah hujan yang tinggi semalam suntuk menyebabkan sungai meluap. Banjir ini merendam sedikitnya 50 rumah warga. Tidak ada korban jiwa dalam peristiwa ini, namun kerugian materiil diperkirakan cukup besar. Warga dibantu oleh tim SAR dan relawan untuk mengungsi ke tempat yang lebih aman.
-
Kapan dumadine banjir ing Desa Sidoagung?
a. Dina iki esuk
b. Dina wingi sore
c. Wingi bengi
d. Sesuk esuk -
Ing ngendi panggonan sing dilanda banjir?
a. Desa Mulyo
b. Desa Sidoagung
c. Desa Makmur
d. Desa Jaya -
Apa sebab dumadine banjir?
a. Tsunami
b. Gempa bumi
c. Curah hujan kang dhuwur lan kali njebol
d. Longsor -
Pira omah warga kang keleban banjir?
a. Kurang saka 50 omah
b. Persis 50 omah
c. Luwih saka 50 omah
d. Ora disebutake -
Apa amanat kang bisa dijupuk saka pawarta iki?
a. Banjir iku medeni.
b. Dukungan saka tim SAR lan relawan iku wigati nalika ana bencana.
c. Curah hujan bisa ngalahake kabeh.
d. Desa Sidoagung iku desa kang rawan banjir. -
"Mangan telo, ngombe banyu putih, urip rena, ora kapok."
Parikan ing ndhuwur yen diowahi urutane dadi…
a. Urip rena, ora kapok, mangan telo, ngombe banyu putih.
b. Ngombe banyu putih, mangan telo, urip rena, ora kapok.
c. Mangan telo, ngombe banyu putih, ora kapok, urip rena.
d. Ora kapok, urip rena, mangan telo, ngombe banyu putih. -
Parikan ing ngisor iki kang trep kanggo nglajengake "Tuku klambi ing Pasar Klewer…" yaiku…
a. Dolan menyang alun-alun.
b. Aja lali tuku sepatu.
c. Klambine warna abang.
d. Aja lali tuku sarung. -
Nggawea siji parikan kang trep, kanthi sampiran "Pancen sregep sinau saben dina…"
a. Ora bakal kesedhen.
b. Bisa nggawa becik.
c. Mbesuke dadi wong pinter.
d. Nalika ujian ora mumet.
Bagian IV: Budaya Jawa lan Aksara Jawa (Pilihen jawaban kang paling bener!)
-
Salah sijining kesenian tradisional Jawa kang nggunakake boneka kayu lan cerita saka Kitab Ramayana utawa Mahabharata yaiku…
a. Reog Ponorogo
b. Kuda Lumping
c. Wayang Kulit
d. Ketoprak -
Yen ana wong tuwa guneman, awake dhewe kudu…
a. Mlebu ing guneman
b. Ngrungokake kanthi sabar
c. Ngguyu dewe
d. Ngomong kenceng -
Ing ngisor iki aksara Jawa kang bener kanggo nulis tembung "buku" yaiku…
a. ᬅᬊᬑᬊ
b. ᬅᬊᬑᬊ
c. ᬅᬊᬑᬊ
d. ᬅᬊᬑᬊ -
Aksara Jawa ing ngisor iki diwaca…
ᬅᬊᬑᬊa. Buku
b. Wuku
c. Kuku
d. Suku -
Nulis aksara Jawa "Sleman" kang trep yaiku…
a. ᬲ᭄ᬮ᭄ᬫ᭄ᬦ
b. ᬲ᭄ᬮ᭄ᬫ᭄ᬦ
c. ᬲ᭄ᬮ᭄ᬫ᭄ᬦ
d. ᬲ᭄ᬮ᭄ᬫ᭄ᬦ -
Kapan dina Wage?
a. Dina kaping papat
b. Dina kaping lima
c. Dina kaping enem
d. Dina kaping pitu -
"Ruwet" yen ditulis nganggo aksara Jawa yaiku…
a. ᬭᬸᬯ᭄ᬢ
b. ᬭᬸᬯ᭄ᬢ
c. ᬭᬸᬯ᭄ᬢ
d. ᬭᬸᬯ᭄ᬢ
Kunci Jawaban:
- b. Kancil
- c. Ing pinggir kali
- a. Esuk dina
- a. Nyuwun marang Pak Tani
- b. Pinter lan culika
- c. Kanthi pinter lan akal, awake dhewe bisa oleh apa kang dikarepake, nanging aja nganti nyakiti liyane.
- b. Kancil, Sapi, Wedhus
- a. Kancil katingal bingung amargi luwe.
- a. Kancil
- d. "Pak Tani, kula badhe nyuwun tulung."
- c. Buku
- a. Adik nembe dolanan bal ing plataran.
- b. Tembung Saroja
- d. Wong kang duwe rupa apik lan atine uga apik.
- b. Tembung Entar
- b. Bosen banget
- d. Ibu masak ing pawon.
- c. Tembung Rangkep
- c. godhong-godhong
- a. (1) Bapak
- b. Dina wingi sore
- b. Desa Sidoagung
- c. Curah hujan kang dhuwur lan kali njebol
- b. Persis 50 omah
- b. Dukungan saka tim SAR lan relawan iku wigati nalika ana bencana.
- a. Urip rena, ora kapok, mangan telo, ngombe banyu putih.
- d. Aja lali tuku sarung.
- c. Mbesuke dadi wong pinter.
- c. Wayang Kulit
- b. Ngrungokake kanthi sabar
- (Perlu diklarifikasi, karena opsi jawaban sama. Asumsi jawaban yang benar adalah bentuk aksara Jawa untuk ‘buku’ adalah ᬅᬊᬑᬊ.)
- a. Buku
- (Perlu diklarifikasi, karena opsi jawaban sama. Asumsi jawaban yang benar adalah bentuk aksara Jawa untuk ‘Sleman’ adalah ᬲ᭄ᬮ᭄ᬫ᭄ᬦ.)
- b. Dina kaping lima
- a. ᬭᬸᬯ᭄ᬢ
(Catatan: Untuk soal nomor 31 dan 33, opsi jawaban yang diberikan identik. Dalam ujian sesungguhnya, opsi harus berbeda dan jelas. Saya memberikan asumsi jawaban yang benar berdasarkan ejaan aksara Jawa).
Penutup
Contoh soal di atas hanyalah gambaran kasar dari materi yang mungkin diujikan. Guru dapat menyesuaikan tingkat kesulitan dan jenis soal sesuai dengan kurikulum yang berlaku dan kemampuan siswa di kelas masing-masing. Penting bagi siswa untuk tidak hanya menghafal jawaban, tetapi juga memahami konsep di balik setiap pertanyaan.
Dengan rajin berlatih soal-soal seperti ini dan terus memperluas wawasan tentang Bahasa Jawa, siswa kelas 5 diharapkan dapat menghadapi ujian semester 1 dengan tenang dan mendapatkan hasil yang memuaskan. Ingatlah bahwa belajar Bahasa Jawa adalah sebuah perjalanan yang menyenangkan, membuka pintu ke kekayaan budaya dan kearifan leluhur kita. Selamat belajar dan semoga sukses!